Η παγίδα της "σιωπηρής" αποδοχής χρεών: Πώς μια παράλειψη μετατρέπει τα χρέη του θανόντος σε ατομικό βραχνά των κληρονόμων.

 

Κληρονομιά με Χρέη και Καμία Περιουσία: Η Παγίδα της Μη Αποποίησης και η Δικαστική Διέξοδος

Στην ελληνική πραγματικότητα, η απώλεια ενός οικείου προσώπου συνοδεύεται, πέρα από τη συναισθηματική φόρτιση, από μια σειρά γραφειοκρατικών και νομικών υποχρεώσεων. Μία από τις σοβαρότερες παγίδες του κληρονομικού δικαίου εμφανίζεται όταν ο θανών αφήνει πίσω του χρέη προς την Εφορία, ασφαλιστικά ταμεία ή τράπεζες, χωρίς να διαθέτει αξιόλογη περιουσία.

Πολλοί κληρονόμοι θεωρούν, εσφαλμένα, ότι αφού «δεν υπάρχει τίποτα να κληρονομήσουμε», δεν απαιτείται καμία ενέργεια. Η αντίληψη αυτή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα επιζήμια, καθώς η παράλειψη αποποίησης της κληρονομιάς μέσα στη νόμιμη προθεσμία ενδέχεται να οδηγήσει στη λεγόμενη πλασματική (σιωπηρή) αποδοχή, με αποτέλεσμα οι κληρονόμοι να βρεθούν αντιμέτωποι με τα χρέη του θανόντος.

Η Παγίδα της Σιωπηρής Αποδοχής

Σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα, η κληρονομία περιλαμβάνει τόσο το ενεργητικό (περιουσιακά στοιχεία) όσο και το παθητικό (χρέη).

Ο κληρονόμος έχει το δικαίωμα να αποποιηθεί την κληρονομία μέσα σε προθεσμία τεσσάρων (4) μηνών από τότε που έμαθε την επαγωγή της κληρονομίας και τον λόγο της. Σε ορισμένες περιπτώσεις που προβλέπει ο νόμος, όπως όταν ο κληρονόμος ή ο κληρονομούμενος κατοικούσε στο εξωτερικό, η προθεσμία είναι ένα (1) έτος.

Αν η προθεσμία παρέλθει χωρίς να γίνει αποποίηση, ο νόμος θεωρεί ότι η κληρονομία έχει γίνει αποδεκτή.

Στην περίπτωση αυτή, οι κληρονόμοι υπεισέρχονται στα δικαιώματα και στις υποχρεώσεις του θανόντος και η φορολογική διοίκηση μπορεί να βεβαιώσει σε βάρος τους τις οφειλές που αντιστοιχούν στην κληρονομική τους μερίδα, σύμφωνα με τις διατάξεις που διέπουν την ευθύνη των κληρονόμων.

Όταν δεν υπάρχει καμία περιουσία

Ιδιαίτερα προβληματικές είναι οι περιπτώσεις στις οποίες ο θανών δεν άφησε κανένα περιουσιακό στοιχείο, αλλά μόνο οφειλές.

Πολλοί συγγενείς θεωρούν ότι η ανυπαρξία περιουσίας καθιστά περιττή την αποποίηση. Στην πραγματικότητα, όμως, η αποποίηση παραμένει απαραίτητη, καθώς η κληρονομία περιλαμβάνει και τα χρέη. Η μη έγκαιρη αποποίηση μπορεί να έχει ως συνέπεια την ανάληψη των σχετικών υποχρεώσεων από τους κληρονόμους.

Η Δικαστική Διέξοδος: Ακύρωση της Σιωπηρής Αποδοχής λόγω Πλάνης

Η απώλεια της προθεσμίας αποποίησης δεν σημαίνει πάντοτε ότι η κατάσταση είναι οριστικά μη αναστρέψιμη.

Η νομολογία έχει δεχθεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ότι η πλασματική αποδοχή της κληρονομίας μπορεί να ακυρωθεί λόγω ουσιώδους πλάνης, σύμφωνα με τα άρθρα 140 επ. και 1857 του Αστικού Κώδικα.

Κάθε υπόθεση εξετάζεται αυτοτελώς από το δικαστήριο. Ενδεικτικά, μπορεί να συνεκτιμηθεί ότι ο κληρονόμος:

• αγνοούσε ότι η άπρακτη παρέλευση της προθεσμίας αποποίησης συνεπάγεται αποδοχή της κληρονομίας,
• αγνοούσε την πραγματική οικονομική κατάσταση της κληρονομίας ή την ύπαρξη σημαντικών χρεών,
• θα είχε προβεί σε εμπρόθεσμη αποποίηση εάν γνώριζε τις πραγματικές περιστάσεις ή τις έννομες συνέπειες της αδράνειάς του.

Η κρίση του δικαστηρίου εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά κάθε συγκεκριμένης υπόθεσης και δεν υπάρχει αυτοματοποιημένη αποδοχή των σχετικών ισχυρισμών.

Η Ετήσια Προθεσμία

Η αγωγή για την ακύρωση της αποδοχής λόγω πλάνης δεν μπορεί να ασκηθεί οποτεδήποτε.

Υπόκειται στην ετήσια αποσβεστική προθεσμία που προβλέπει ο Αστικός Κώδικας, η οποία αρχίζει από τότε που έπαψε η πλάνη, δηλαδή από τη στιγμή που ο κληρονόμος πληροφορήθηκε τα πραγματικά περιστατικά που θεμελιώνουν την πλάνη του. Στην πράξη, αυτό μπορεί να συμβεί όταν λάβει γνώση της βεβαίωσης του χρέους ή άλλης πράξης από την οποία πληροφορείται την ύπαρξη και τις συνέπειες της οφειλής.

Τα Βήματα που Πρέπει να Ακολουθηθούν

1. Συγκέντρωση των απαραίτητων εγγράφων.
Απαιτούνται το πιστοποιητικό θανάτου, το πιστοποιητικό πλησιεστέρων συγγενών και τα έγγραφα της φορολογικής διοίκησης από τα οποία προκύπτει η βεβαίωση της οφειλής και ο χρόνος κοινοποίησής της.

2. Εξέταση της υπόθεσης από δικηγόρο.
Εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, κατατίθεται αγωγή ενώπιον του αρμόδιου πολιτικού δικαστηρίου για την ακύρωση της πλασματικής αποδοχής λόγω ουσιώδους πλάνης.

3. Προσωρινή δικαστική προστασία.
Εφόσον υπάρχει άμεσος κίνδυνος λήψης μέτρων αναγκαστικής εκτέλεσης (όπως κατασχέσεις τραπεζικών λογαριασμών ή άλλων περιουσιακών στοιχείων), μπορεί να εξεταστεί η λήψη προσωρινής δικαστικής προστασίας μέχρι την έκδοση οριστικής απόφασης.

4. Δήλωση αποποίησης.
Αν το δικαστήριο κάνει δεκτή την αγωγή και ακυρώσει τη σιωπηρή αποδοχή, αρχίζει νέα νόμιμη προθεσμία μέσα στην οποία πρέπει να υποβληθεί η δήλωση αποποίησης της κληρονομίας.

Συμπέρασμα

Η μη ύπαρξη περιουσιακών στοιχείων δεν σημαίνει ότι δεν απαιτείται αποποίηση της κληρονομιάς. Αντίθετα, όταν υπάρχουν χρέη, η παράλειψη αποποίησης μπορεί να δημιουργήσει σημαντικές οικονομικές συνέπειες για τους κληρονόμους.

Παράλληλα, η νομολογία έχει αναγνωρίσει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η απώλεια της προθεσμίας αποποίησης μπορεί να θεραπευθεί δικαστικά, όταν αποδεικνύεται ουσιώδης πλάνη. Η δυνατότητα αυτή δεν παρέχεται αυτομάτως ούτε σε κάθε περίπτωση και προϋποθέτει έγκαιρη δικαστική ενέργεια και αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών.

Σημαντική επισήμανση: Κάθε υπόθεση έχει τις ιδιαιτερότητές της. Η έγκαιρη νομική συμβουλή είναι καθοριστική, καθώς οι προθεσμίες είναι αυστηρές και η καθυστέρηση μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια σημαντικών δικαιωμάτων.